رهپویه حکمت هنر

رهپویه حکمت هنر

جایگاه خمسه ‎نگاری در فرآیند سه گانۀ الگوسازی نقاشی ایرانی برپایۀ مفهوم ادراک بالمعرفه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
برپایۀ مبحث ادراک ‎بالمعرفه در نورشناسی اسلامی یا المناظر(به‎ویژه آرای ابن‎هیثم)، نشانه‎ها(الأمارات) در فرآیند ادراک تصویرهای دیده‎شده (مبصرات)، جایگاهی بنیادین دارد. در نقد جدید نیز نشانه‎های مشترک میان هنرمند و مخاطب، عامل اصلی فهم‎پذیری اثر هنری برای بیننده است. نشانه‎ها در نقاشی ایرانی، همان الگوهای بصری است؛ الگوهایی که برخی هنرپژوهان غربی، آن را فهرست واحدی از فرم‎های تکرارپذیر دیده‎اند. خوانش و دریافت(فهم‎پذیری) نگاره‎های ایرانی از چشم‎انداز المناظر مبتنی‎بر فرآیند سه‎گانۀ ساخت/گزینش، تثبیت و انتقال الگوهای بصری است؛ فرآیندی که ازیک‎سو، پرداخت اثر در چارچوب بایسته‎های نگارگری را تضمین می‎کرد و از دیگرسوی، فهم‎پذیری اثر را برای مخاطب هم‎روزگارش درپی داشت. نوشتار پیش‎رو می‎کوشد با نگاه بر شماری از خمسه‎های مصور که بی‎تردید در کنار شاهنامۀ فردوسی، پرتکرارترین نسخۀ مصور فارسی است، فرآیند سه‎گانۀ ساخت/گزینش، تثبیت و انتقال الگوها را در نقاشی ایرانی بررسی کند. در این راه، به‎گونه‎ای موردی، الگوی شگفتی یا حیرت را برپایۀ بازنمایی فراز داستانیِ دیدن خسرو، شیرین را در چشمه‎سار (نامدار به: آب‎تنی شیرین) می‎کاود. پژوهش، به‎شیوۀ تحلیلی‎ـ‎تطبیقی و برپایۀ نگاره‎های 25 نسخۀ خمسه از ادوار گوناگون تاریخ نقاشی ایرانی، فرآیند سه‎گانۀ یادشده را چنین بازمی‎نماید: هنرمندان در نخستین نسخه‎ها، الگوی مورد نیاز خود را برمی‎ساختند(مرحلۀ ساخت/گزینش)؛ سپس، با تکرار آن الگو در دیگر نگاره‎های همان نسخه، همبستۀ الگو‎ـ‎مفهوم را در ممیزۀ بیننده، پررنگ و برجسته می‎نمودند(مرحلۀ تثبیت) و سرانجام، با اجرای آن الگو در دیگر نسخه‎های مصور هم‎روزگار یا پسین، همبستۀ الگو‎ـ‎مفهوم را در نسل‎های گوناگون مخاطبان خود پیش می‎بردند(مرحلۀ انتقال). داده‎های این پژوهش، برآمده از بازبینی نسخه‎های مصور برخط(کتابخانه‎ای) در مجموعه‎های گوناگون است و تحلیل داده‎ها، شیوه‎ای کیفی دارد. 22 نگارۀ دیدن خسرو... و برخی نمونه‎های دیگر چنان برگزیده شد (نمونه‎گیری انتخابی) که دربردارندۀ الگوی شگفتی باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Role of Illustrated Persian Khamsa in the Three-Step Production of the Repeated Patterns Relied on 'Recognition' in Islamic Optics

نویسنده English

Maryam Keshmiri
Assistant Professor, Department of Painting, Faculty of Art, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

Based on Ibn al-Haytham's theories, especially the recognition in the second part, third chapter in al-Manazir (book of optics), the visual signs/codes (al-amarat in Arabic) are the most effective visual elements through the perception process of seen images. Perception power of human beings compares the specific signs of the observed objects or scenes with the forms that have been seen and saved in the memory before and via this process it is able to recognize. While Ibn al-Haytham's idea published more than ten centuries before (1011-1021 AD), modern science verifies the role of the signs and recognition in the perception process. Therefore, several art theorists described the process of understanding the artistic works relied on these concepts. They explained that if a viewer's the mental visual codes math the visual forms/signs in an artwork, the viewer will be able to decipher the artwork and will understand it. In this article, I emphasize to both Islamic optics theories and the modern art theorists' interpretations, and demonstrate the role of the repeated patterns as the visual signs in Persian paintings. These patterns both caused to survive a collection of the standard forms and facilitated the viewers' perception process. These repeated patterns were produced in a three-step process: first, production/selection; second, consolidation; third, transfer and continuity. Due to the importance and necessity of repetition to do both process (i.e., the perception process and the three-step process), the illustrated Persian manuscript that used to be duplicated frequently played the important role. Nizami's Khamsah (means quintet or five treasures) was one of them. This book contains five poems in one of which is narrated the love story of Khosrow and Shirin. A part of this story in which was depicted bathing Shirin used to paint in the most illustrated Khamsah from 14th century. Since the narration emphasizes to Khosrow's surprise after looking at beautiful Shirin, the Persian artists used to present Khosrow whom put his index finger on his lips. This posture as a repeated pattern shows a Persian phrase that means being surprised. In this article, I traced the repeated pattern in 25 illustrated Khamsah manuscripts in which were painted bathing Shirin. These manuscripts are in the famous libraries and museums around the world, such as the British library, the national library of France, the Walters art museum, the metropolitan museum, Etc. Analyzing Khamsahs' illustrations provides that in the two pioneering illustrated Khamsahs (in 1365 and 1386-88 AD) the index-finger-on-the-lip pattern was painted to show being surprised in bathing Shirin scenes for the first time. Therefore, the dual relationship of the pattern/concept appeared in the ancient viewers' mind. Since 15th century, the pattern was frequently painted in the bathing Shirin to consolidate the pattern/concept. Since the mid of 15th century, in addition to repeat the pattern in bathing Shirin scenes, the index-finger-on-the-lip patterns were painted in the diverse scenes in other stories to transfer and spread. After this time, the index-finger-on-the-lip patterns used to show being surprised in whole scenes or stories. Achieving this article, Khamsah as a frequent and popular story was duplicated and illustrated repeatedly. Because of this, these manuscripts have the important roles in the three step production of the repeated patterns.

کلیدواژه‌ها English

Persian Painting
Illustrated Khamsah
Bathing Shirin
the Repeated Patterns
al-Manazir
Ibn al-Haytham
منابع فارسی:
آژند، ی. (1389). نگارگری ایران (ج. 1). تهران: سمت.
اشرفی، م. م. (1386). بهزاد و شکل‌گیری مکتب مینیاتور بخارا در قرن 16 میلادی (ن. زندی، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر.
اصیل، ح. (1391). شیرین. در ا. سعادت (ویراستار)، دانشنامه زبان و ادب فارسی (ج. 4). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
باقری‌نیا، ک. (1389). تجزیه و تحلیل و نقد و بررسی خمسه نظامی اوایل قرن 8 ه.ق. موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره ثبت 5179 [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر تهران].
بخشیان، م. (1395). بررسی تطبیقی منظومه هفت‌پیکر در دو نسخه خمسه نظامی، نسخ موجود در کتابخانه ملی فرانسه و کتابخانه ملی انگلستان [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر تهران].
بصاری، ط. (1350). چهره شیرین. اهواز: دانشگاه جندی‌شاپور.
بکار، ع. (1381). طبقه‌بندی علوم از نظر حکمای مسلمان (ج. قاسمی، مترجم). مشهد: آستان قدس رضوی.
بی‌نام. (1384). شاهکارهای نگارگری ایران. تهران: موزه هنرهای معاصر.
جاودانی، ن.، و گودرزی، م. (1385). بررسی و مقایسه هفت نگاره ایرانی با موضوعی واحد دیدن خسرو شیرین را در حال آب‌تنی. خیال شرقی، (3)، 99–106.
جعفری، ف. (1388). بررسی عناصر تصویری سه نگاره موجود خمسه نظامی شاهی به قلم سلطان محمد نقاش. نقش‌مایه، 2(3)، 85–90.
جیمسون، ف. (1379). منطق فرهنگی سرمایه‌داری متأخر و مقالاتی درباره پست‌مدرنیسم (م. محمدی و همکاران، مترجمان). تهران: هرمس.
حسن‌زاده، ع. (1398). آستانگی ایرانی و بازنمایی نمادین مفهوم آلودگی: مطالعه انسان‌شناختی نظام گفتمانی نمایش شهرقصه بیژن مفید. جامعه‌پژوهی فرهنگی، 10(3)، 101–132.
حکمتی، ه. (1397). بررسی طرح عشاق در نگارگری ایرانی، مطالعه موردی: نگاره آب‌تنی کردن شیرین در دو مکتب هرات و تبریز. شباک، (39)، 29–35.
حمیدیان، س. (1373). آرمانشهر زیبایی. تهران: قطره.
خواجه‌نصیرالدین‌طوسی، ا. (1356). اخلاق ناصری (م. مینوی و ع. حیدری، مصححان). تهران: خوارزمی.
دهخدا، ع. ا. (1377). لغت‌نامه دهخدا (مجموعه 15 جلدی). تهران: دانشگاه تهران.
رابینسون، ب. و. (1388). چاپ سنگی نظامی 1848 و دیگر کتاب‌های سنگی قاجاری (س. م. ح. مرعشی، مترجم). پیام بهارستان، 2(4)، 1069–1074.
راکسبرگ، د. (1388). کمال‌الدین بهزاد و مسئله پدیدآورندگی اثر هنری در نقاشی ایرانی. در ص. طباطبایی (ویراستار)، مجموعه مقالات نگارگری ایرانی اسلامی در نظر و عمل. تهران: فرهنگستان هنر.
شاردن، ژ. (1336). سفرنامه شاردن (ج. 4، م. عباسی، مترجم). تهران: امیرکبیر.
شیرازی، ف. (1392). بازنمایی تصویر زن در نگاره‌های خمسه نظامی قرن نهم و دهم [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنر اصفهان].
عفیفی، ر. (1391). فرهنگ‌نامه شعری (ج. 1). تهران: سروش.
فردوسی، ا. (1384). شاهنامه (دفتر 6، ج. خالقی مطلق و م. امیدسالار، مصححان). نیویورک: بنیاد میراث ایران.
کالینسون، د. (1388). تجربه زیباشناسی (ف. فرنودفر، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر.
کروولسکی، د. (1378). احیای نام ایران در عهد ایلخانان مغول (ع. بهرامیان، مترجم). تاریخ روابط خارجی، (1)، 1–16.
کزازی، م. الد. (1388). خسرو و شیرین. در ا. سعادت (ویراستار)، دانشنامه زبان و ادب فارسی (ج. 3). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
کشمیری، م.، و رهبرنیا، ز. (1397). تبیین الگوپردازی، ریزنگاری و حجم‌پردازی در نگارگری ایرانی برپایه مبانی ادراک در المناظر ابن‌هیثم. مبانی نظری هنرهای تجسمی، (6)، 5–20.
کشمیری، م. (1397). مقام نوازندگان در عصر صفوی برپایه نگاره مستی لاهوتی و ناسوتی اثر سلطان محمد. هنرهای نمایشی و موسیقی دانشگاه تهران، (58)، 23–34.
گرابر، ا. (1390). مروری بر نگارگری ایرانی (م. وحدتی دانشمند، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر.
گمپرتز، ت. (1375). متفکران یونانی (ج. 1، م. ح. لطفی، مترجم). تهران: خوارزمی.
معصومی‌همدانی، ح. (1362). حرف تازه ابن‌هیثم. نشر دانش، 3(6)، 47–58.
نظرلی، م. (1390). جهان دوگانه مینیاتور ایرانی (ع. ع. عزتی، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر.
یاسینی، س. ر. (1393). بررسی تطبیقی تصویر زن در ادب فارسی و نگاره‌های ایرانی. پژوهش‌نامه زنان، 5(2)، 139–162.
منابع انگلیسی و عربی:
Baxandall, M. (1988). Painting and experience in fifteenth century Italy: A primer in the social history of pictorial style. Oxford University Press.
Bourdieu, P. (1993). The field of cultural production: Essays on art and literature. Columbia University Press.
Ibn al-Haytham, A. ibn H. (1983). *Al-Manazir; Al-Maqalat: 1-2-3 fi al-ibsar ala al-istiqama* [المناظر؛ المقالات: 1ـ2ـ3 فی الابصار علی الاستقامۀ] (A. H. Sabra, Ed.). Kuwait: Al-Majlis al-Watani lil-Thaqafa wa al-Funun wa al-Adab.
Komaroff, L. (2012). The art of giving at the Islamic courts. In L. Komaroff (Ed.), Gifts of the sultan. Los Angeles County Museum of Art & Yale University Press.
Orsatti, P. (2006). Ḵosrow o Širin. Encyclopaedia Iranica. Retrieved April 28, 2020, from http://www.iranicaonline.org/articles/kosrow-o-sirin
Rice, Y. (2011). An early fifteenth-century Khamsa from Shiraz in the Bryn Mawr College Library. Muqarnas, 28, 265–281.
Roxburgh, D. J. (2000). Kamal al-Din Bihzad and authorship in Persianate painting. Muqarnas, 17, 119–146.
Sabra, A. I. (1989). The optics of Ibn al-Haytham, books I-III. The Warburg Institute, University of London.
دوره 2، شماره 1 - شماره پیاپی 2
اردیبهشت 1402
صفحه 75-86

  • تاریخ دریافت 01 بهمن 1401
  • تاریخ پذیرش 11 بهمن 1401