رهپویه حکمت هنر

رهپویه حکمت هنر

خوانش نقوش گرفت‌وگیر در نگارۀ «رستم خفته و نبرد رخش‌وشیر» در عرض هنر و تمدن اسلامی بر مبنای نظریۀ شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد رشته‌ی تاریخ هنر جهان اسلام، دانشکده‌ی هنرهای تجسمی، گروه مطالعات عالی هنر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران
2 کارشناس ارشد نویسندگی رادیو، دانشکده‌ی تولید رادیو و تلویزیون، دانشگاه صدا و سیما، تهران، ایران.
چکیده
شمایل‌شناسی رویکردی است که اروین پانوفسکی برای تفسیر و تحلیل آثار هنری ارائه داد. این روش بر پایۀ تشریح و تفسیر عناصر مرئی یک اثر هنری و ارتباط آنها با زیرساخت متنی، مفاهیم فرهنگی و ایدئولوژیکی خلق اثر هنری است. پانوفسکی معتقد است که معنای یک اثر هنری را نمی‌توان تنها از طریق فرم و محتوای آن درک کرد، بلکه باید آن را در زمینه‌های تاریخی، فرهنگی و مذهبی نیز مورد بررسی قرار داد. پژوهش حاضر بر آن است تا ضمن پرداختن به زندگی هنری نظام‌الدین سلطان محمد تبریزی معروف به سلطان محمد نقاش به معرفی شیوۀ جانورنگاری و نقوش گرفت‌وگیر در مکتب تبریز صفوی بپردازد. گرفت‌وگیر شیوه‌ای در نگارگری است که هنرمند صحنه‌های درگیری و مبارزۀ حیوانات را به صورتی نمادین، خیال‌پردازانه و گاه اسطوره‌ای به تصویر درمی‌آورد. جستار پیشِ ‌رو با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی به سؤال پژوهش حاضر مبنی بر کشف معانی و روابط مستتر در نقوش گرفت‌وگیر در نگارۀ «رستم خفته و نبرد رخش‌و‌شیر» اثر سلطان محمد نقاش، با استفاده از نظریۀ خوانش آثار هنری با رویکرد شمایل‌شناسی اروین پانوفسکی پاسخ می‌دهد. جستار حاضر با استفاده از زیرساخت متنی نبرد رخش‌و‌شیر در شاهنامه فردوسی (خوان اول) نسبت به تجزیه‌وتحلیل نقوش و نماد‌های به‌کاررفته در نگارۀ مورد پژوهش اقدام نموده است. یافته‌های پژوهش نشان داد که سلطان محمد با خلق این نگاره توانسته است داستان حماسی خوان اول شاهنامه را با زبانی نمادین و استعاری بیان کند. وی با بهره‌گیری از عناصری چون رخش، شیر، مار و درختان، مفاهیمی فراتر از ظاهر داستان را القا می‌کند. نبرد رخش‌وشیر نمادی از مبارزۀ خیر و شر است و حضور هم‌زمان مار بر درخت، به نزاع ابدی نیروهای اهریمنی و ایزدی اشاره دارد. به‌طورکلی، سلطان محمد با ترکیب عناصر طبیعی و حیوانی و بهره‌گیری از نقوش گرفت‌وگیر و زیرساخت متنی شاهنامه، مفاهیم عمیق و ژرفی را در قالبی زیباشناختی به تصویر کشیده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Animal Motifs and “The Gereft-O-Gir Method” in Sultan Mohammad’s Painting: “Rostam Sleeping While Rakhsh Fights a Lion” Based on Erwin Panofsky’s Iconology Theory

نویسندگان English

Mehdi Nasiri 1
Mohammad Amin Aref Khatibi 2
1 M.A. History of Islamic Art, Department of Advanced Studies in Art, Faculty of Visual Arts, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran
2 M.A. in Radio (Writer and Producer), Faculty of TV & Radio Productions, Iran Broadcasting University, Tehran, Iran.
چکیده English

Erwin Panofsky, a prominent art historian, introduced the concept of iconology as a methodical approach to interpreting and decoding artworks. This approach involves delving into and establishing connections between the visual elements of an artwork and its underlying linguistic foundations, cultural concepts, and ideologies. Iconology, as proposed by Panofsky, goes beyond simply analyzing the formal aspects of an artwork. It seeks to uncover the deeper layers of meaning embedded within the visual representation. By analyzing the visual elements related to the linguistic and cultural context of the artwork’s creation, iconology reveals the complex interplay of symbols, metaphors, and allegories. By using iconology, scholars and art historians can achieve a more thorough understanding of the significance of an artwork. The systematic approach of iconology allows for a nuanced analysis that goes beyond surface-level observations. It enables exploration of the complex interconnections between form, content, and the cultural context. The current research aims to investigate the artistic contributions of Nizamuddin Sultan Mohammad Tabrizi and sheds light on the animal painting technique called the “Gereft-o-Gir method” during the Tabriz Safavid era in Iran. Animal paintings, characterized using the “Gereft-o-Gir method,” were widely employed in Persian art and held significant symbolic value. These paintings symbolize the eternal struggle between opposing forces, with one ultimately prevailing over the other. In mythology, they represent the battle between good and evil, lightness and darkness. The “Gereft-o-Gir method” is a unique painting style in which artists depict scenes of animal combat in a symbolic, imaginative, and sometimes mythological manner. This research employs a descriptive-analytical approach to address the inquiry into the hidden meanings embedded within the animal fighting depicted in Sultan Mohammad’s paintings. Specifically, this study focuses on a case study of the painting titled “Rostam Sleeping while Rakhsh fights a Lion” found in Ferdowsi’s Shahnameh (The First Labor). By analyzing the visual details, symbolism, and cultural context of this particular artwork, this research aims to uncover the underlying messages and allegorical representations. The investigation seeks to decipher the intricate narrative and symbolic significance behind the depiction of animal combat, exploring its connection to the broader cultural, social, and mythological frameworks of the Tabriz Safavid era. Furthermore, this research contributes to a broader understanding of Nizamuddin Sultan Mohammad Tabrizi’s artistic legacy and his unique approach to animal painting. By examining his works through the lens of the “Gereft-o-Gir method,” scholars and art enthusiasts can gain insights into the artist’s creative process, his symbolic language, and his engagement with the prevailing cultural and ideological currents of the time. This study uses Erwin Panofsky’s approach (Iconology) to analyze the paintings. The study’s conclusions demonstrate that Sultan Mohammad was able to convey the epic tale of the Shahnameh (The First Labor) symbolically and metaphorically through the creation of this artwork. He instills ideas that go beyond the story’s surface level by using characters such as the horse (Rakhsh), lion, snake, and trees. Rakhsh’s battle with the lion symbolizes the struggle between good and evil, while the sudden appearance of the snake on the tree represents the ongoing conflict between demons and divine forces. In general, Sultan Mohammad portrayed complex ideas appealingly by fusing natural and animal features, appealing motifs, and the linguistic framework of the Shahnameh.

کلیدواژه‌ها English

Miniature
Tabriz Safavid era
Sultan Mohammad the painter
Animal paintings
Gereft-o-Gir method
Iconology
آدامز، لوری. (1399). درآمدی بر روش‌شناسی‌های هنر (ش. وقفی‌پور، مترجم) (چاپ دوم). تهران، ایران: انتشارات مینوی‌خرد.
آژند، یعقوب. (1394). مکتب نگارگری تبریز و قزوین-مشهد (چاپ دوم). تهران، ایران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران.
آژند، یعقوب. (1384). سلطان محمد مصور، شیر بیشه تصویر. فصلنامه‌ی هنر، (63)، 98-107.
آقاخانی بیژنی، محمود؛ طغیانی، اسحاق و محمدی فشارکی، محسن. (1397). بررسی و تحلیل نمادشناسی نگاره‌های هفت‌خان رستم. فصلنامه‌ی متن پژوهی ادبی، 22(77)، 211-234.
آموزگار، ژاله. (1380). تاریخ اساطیری ایران (چاپ چهارم). تهران، ایران: انتشارات سمت.
اسپنانی، محمدعلی و توفیقی، پیوند. (1400). مطالعه‌ی تطبیقی عناصر و ساختار الگویی طرح بید مجنون در حوزه‌های شمال غرب ایران و چهار محال و بختیاری (قرون 20 و 19 میلادی). دوفصلنامه‌ی علمی گلجام، انجمن علمی فرش ایران، (37)، 235-255.
افضل‌طوسی، عفت السادات و مهاجری، مهدی. (1400). خوانش بیش متنی از جایگاه حیوانات در نگاره‌های نبرد رخش‌و‌شیر در قرن دهم هجری. دوفصلنامه علمی نگارینه هنر اسلامی، 8(21)، 36-51.
امیرراشد، سولماز؛ نصیری‌فر، نسرین و حسینی‌صدر، علیرضا. (1400). مقایسه تطبیقی جانورنگاری در دیوارنگاره‌های کاخ چهل‌ستون اصفهان و قزوین. جلوه هنر، 13(59)، 7-17.
بابایی فلاح، هادی و بلخاری قهی، حسن. (1398). ریشه‌های ادبی، محتوایی و زیباشناختی رنگ آسمان روز و شب در نگاره‌های سلطان محمد نقاش. دوفصلنامه هنرهای صناعی اسلامی، 4(2)، 13-28.
بکرمن، هنینگ. (1384). علم در ایران و شرق باستان (ه. صنعتی‌زاده، مترجم). تهران، ایران: نشر قطره.
بلخاری قهی، حسن. (1399). اورنگ؛ مجموعه‌مقالات درباره‌ی مبانی نظری هنر. تهران، ایران: انتشارات سوره مهر.
بلخاری قهی، حسن. (1393). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. تهران، ایران: انتشارات سوره مهر.
بینینون، لورنس؛ ویلکینسون، ج. و. س و گری، بازل. (1396). تاریخ تحلیلی هنر نگارگری ایرانی (م. ایران‌منش، مترجم). تهران، ایران: انتشارات امیرکبیر.
پاریاد، اختر. (1394). نقد و بررسی تطبیقی کارکرد نمادین شیر و گاو. نشریه‌ی زبان و ادب فارسی، (232)، 31-47.
پاکباز، رویین. (1386). دائره‌المعارف تاریخ هنر (چاپ ششم). تهران، ایران: نشر فرهنگ معاصر.
پاکباز، رویین. (1400). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران، ایران: انتشارات زرین و سیمین.
پانوفسکی، اروین. (1396). معنا در هنرهای تجسمی (ن. اخوان‌اقدم، مترجم) (چاپ اول). تهران، ایران: نشر چشمه.
تاجیک‌محمدیه، حسن. (1398). تحلیل تمثیل‌های نمادین اسب در شاهنامه‌ی فردوسی. فصلنامه‌ی تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، (39)، 8-27.
تقوی‌نژاد، بهاره. (1387). تجلی نقوش گرفت‌و گیر در فرش دوره صفوی. نشریه گلجام، (9)، 49-62.
خالقی مطلق، جلال. (1381). سخن‌های دیرینه: سی گفتار درباره فردوسی و شاهنامه. (ع. دهباشی، گردآورنده). تهران، ایران: دکتر محمود افشار.
خزایی، محمد. (1381). نقش شیر در هنر اسلامی. مجله هنرهای تجسمی، (17)، 54-57.
خسروی فرد، سام. (1389). شیر ایرانی (چاپ اول). تهران، ایران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
دبیر سیاقی، سیدمحمد. (1389). برگردان روایت گونه شاهنامه فردوسی به نثر (چاپ دهم). تهران، ایران: نشر قطره.
زارعی فارسان، احسان و قاسمی‌اشکفتکی، مریم. (1398). ترکیب بندی در نگارگری ایرانی با تأکید بر مضمون و اصول سنت‌های تصویری. جلوه هنر، 11(2)، 21-42.
ستاری، جلال. (1400). اسطوره و رمز: مجموعه‌مقالات. تهران، ایران: انتشارات سروش.
سجادی راد، سیده صدیقه و سجادی راد، سید کریم. (1392). بررسی اهمیت اسب در اساطیر ایران و سایر ملل و بازتاب آن در شاهنامه‌ی فردوسی. پژوهشنامه ادب حماسی، 9(16)، 99-128.
سعیدی، مریم. (1394). تخیل شیر در رزم فردوسی و بزم نظامی. پژوهشنامه ادب حماسی، 11(20)، 73-90.
شامیان ساروکلائی، اکبر. (1389). شیر در منظومه‌های حماسی ایران. فصلنامه‌ی پژوهش‌های ادبی، 7(29 و 30)، 91-110.
فردوسی، ابوالقاسم. (1962). شاهنامه: متن انتقادی (زیر نظر ا. برتلس، مصححان: آ. برتلس، ل. گوزلیان، م. عثمانوف، او. اسمیرنوا، ع. طاهر جانوف) (جلد دوم). مسکو، روسیه: آکادمی علوم اتحاد شوروی.
شمس منشی، محمد بن هندوشاه. (1341). صحاح الفرس. تهران، ایران: عبدالعلی طاعتی.
شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1377). فرهنگ نمادها (س. فضائلی، مترجم). تهران، ایران: جیحون.
شهرزوری، محمد بن محمود. (1384). نزهه الارواح و روضه الافراح (تاریخ الحکماء) (م. تبریزی، مترجم؛ م. ت. دانش‌پژوه و م. س. مولایی، ویراستاران). تهران، ایران: انتشارات علمی و فرهنگی.
صادقیان، حمید و مدنی، لیلا. (1388). بررسی درخت بید مجنون در قالی قش خشتی استان چهار محال و بختیاری. فصلنامه‌ی علمی پژوهشی انجمن علمی فرش ایران، (12)، 69-86.
صلبیا، جمیل. (1393). فرهنگ فلسفی (م. صانعی دره بیدی، مترجم) (جلد اول). تهران، ایران: حکمت.
ضابطی جهرمی، احمد. (1389). پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران. تهران، ایران: نشر نی.
طاهری، صدرالدین. (1396). نشانه شناسی کهن الگوها در هنر ایران باستان و سرزمین‌های همجوار. تهران، ایران: نشر شورآفرین.
طاهری قمی، سید محمد. (1396). بررسی تطبیقی تمهیدات نمایشی در دو نگاره از میر مصور و سلطان محمد با موضوع نبرد رخش‌و‌شیر. نشریه هنرهای زیبا، هنرهای تجسمی، 22(1)، 53-62.
عصمتی، حسین. (1400). صُوَر خیال در نسخه‌های مصور شاهنامه بایسنقری و طهماسبی. تهران، ایران: سوره مهر.
علی‌پور، رضا و شیخ‌زاده، مرجان. (1395). نمادشناسی نگاره رستم خفته و نبرد رخش‌و‌شیر از منظر خرد و اسطوره. دوفصلنامه‌ی پیکره، 5(10)، 5-15.
فردوسی، ابوالقاسم. (1388). شاهنامه (دفتر 5 و 13). تهران، ایران: جلال خالقی مطلق.
فغفوری، رباب و بلخاری قهی، حسن. (1394). نمود معماری صفوی در نگارگری مکتب دوم تبریز. همایش بین المللی نوآوری و تحقیق در هنر و علوم انسان، 1-14.
قادری آزاد، هدی. (1398). جلوه‌های بصری نور در نگارگری ایرانی. تهران، ایران: نشر آریا دانش.
کری‌ولش، استوارت. (1384). نقاشی ایرانی نسخه نگاره‌های عهد صفوی. تهران، ایران: فرهنگستان هنر.
کمالی دولت‌آبادی، رسول. (1396). بازخوانی عرفانی مبانی هنرهای تجسمی (چاپ اول). تهران، ایران: انتشارات سوره مهر.
کن‌بای، شیلا. (1378). نقاشی ایرانی (م. حسینی، مترجم) (چاپ اول). تهران، ایران: انتشارات دانشگاه هنر.
گری، بازل. (1400). نقاشی ایرانی (ع. شروه، مترجم). تهران، ایران: نشر دنیای نو.
مظفری، علیرضا. (1399). پیوند اسب و قهرمان در روایت‌های اساطیری و حماسی ایران. دو فصلنامه‌ی کهن نامه ادب پارسی، 11(2)، 295-315.
معین، محمد. (1382). فرهنگ فارسی (چهار جلدی). تهران، ایران: انتشارات بهزاد.
موسوی گیلانی، رضی. (1390). درآمدی بر روش شناسی هنر اسلامی (چاپ دوم). قم، ایران: نشر ادیان.
نامور مطلق، بهمن. (1392). درآمدی بر اسطوره‌شناسی: نظریه‌ها و کاربردها. تهران، ایران: نشر سخن.
ندرلو، مصطفی. (1386). مقدمه‌ای بر هنر تشعیر در نقاشی ایرانی. فصلنامه هنرهای تجسمی، (26)، 34-37.
نجارپور جباری، صمد و خواجه عطاری، علیرضا. (1394). جانبخشی به طبیعت در آثار سلطان محمد. فصلنامه‌ی نگارینه هنر اسلامی، (78)، 84-94.
نصری، امیر. (1391). خوانش تصویر از دیدگاه اروین پانوفسکی. فصلنامه کیمیای هنر، 1(6)، 7-20.
وزیری، شهره و تندی، احمد. (1397). بازخوانی اعتقادات شیعی در پارچه آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی اثر غیاث‌الدین علی یزدی با رویکرد شمایل شناسی اروین پانوفسکی. مبانی نظری هنرهای تجسمی، 3(2)، 135-150.
هاشمی مجره، سیده زهرا و طهوری، نیّر. (1400). مطالعه تطبیقی مکتب تبریز اول و دوم، با تمرکز بر دو شاهنامه دموت و طهماسبی. ششمین کنفرانس بین المللی زبان، ادبیات، تاریخ و تمدن، 1-19.
هال، جیمز. (1380). فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب (ر. بهزادی، مترجم). تهران، ایران: فرهنگ معاصر.
Baert, S. (2018). Fragments (Studies in Iconology). Peeters.
دوره 2، شماره 2
دی 1402
صفحه 77-88

  • تاریخ دریافت 14 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 15 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 15 آذر 1402