رهپویه حکمت هنر

رهپویه حکمت هنر

خوانش معماری و تزیینات مقبره سلطان شهاب‌الدین و تطبیق آن با پاره‌ای از اصول حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، مدرس مدعو گروه ارتباط تصویری، دانشکده هنر، دانشگاه سوره، تهران، ایران.
چکیده
مقبره سلطان شهاب‌الدین و یا شیخ شهاب‌الدین، واقع در حاجی دلای لاریجان مازندران، ازجمله آثار هنری فاخری است که مقارن عصر صفویه به وجود آمده است. مسئله این است که با توجه به ارتباط وثیق و عمیقی که بین حکمت الهی عموماً و حکمت متعالیه خصوصاً با هنر و معماری اسلامی و ایرانی برقرار است؛ می‌توان میان آثار هنری و اصول حکمی به تطبیق پرداخت و تجلی حکمت به‌ویژه حکمت متعالیه را در آثار هنری و معماری تبیین نمود. حکمت متعالیه که توسط صدر حکمای الهی، حکیم صدرالمتألهین شیرازی پی‌ریزی و پایه‌گذاری شده است؛ مبتنی بر چند اصل اساسی و تأسیسی است. ازجمله اصالت وجود و تشکیک در وجود و وحدت وجود و حرکت جوهری. روش مقاله پیش رو توصیفی- تطبیقی است و در پی دستیابی به این هدف است که میان برخی از ویژگی‌های هنری مقبره سلطان شهاب‌الدین ِحاجی دلای مازندران با پاره‌ای از اصول حکمت متعالیه به تطبیق بپردازد. معمار، کاشیکار و خطاط  بنای بقعه سلطان شهاب‌الدین، با زبانی نمادین و رمزآلود، سعی بر القاء حقیقت وجود با استفاده از چیدمان نور؛ اصالت وجود با ایجاد تداوم فضایی در بنا؛ تشکیک وجود با سلسله‌مراتب فضاها و نقوش گیاهی کاشی‌ها و حتی نقش آیه و حدیث و سخنان عرفانی  بر روی کاشی‌های شش‌پر ؛ وحدت  وجود با گنبد مخروطی شکل نوک‌تیز و حرکت جوهری  با نقوش گیاهی داشته است. نتایج این پژوهش که مطالب آن به روش میدانی و کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده است نشان می‌دهد که معماری و تزیینات این بنا هم‌راستا با اصول حکمت متعالیه صدرایی، به‌ویژه اصالت وجود و تشکیک در وجود و حرکت جوهری‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Reading the Architectural Decorations of Sultan Shahabuddin’s Tomb and Comparing It With Some Principles of Transcendental Wisdom

نویسنده English

Hanieh Gheisi
Master of Visual Communication, Visual Communication Department, Faculty of Arts, Soore University, Tehran, Iran.
چکیده English

The tomb of Sultan Shahabuddin or Sheikh Shahabuddin, located in Haji Delai, Larijan, Mazandaran, is one of the magnificent works of art that were created during the Safavid era. The issue is the close and deep connection between divine wisdom in general and transcendental wisdom in particular with Islamic and Iranian art and architecture. It is possible to compare works of art and ruling principles and to explain the manifestation of wisdom, especially transcendental wisdom, in works of art and architecture. The sublime wisdom founded by Hakim Sadr al-Muta’allihin Shirazi (Mulla Sadra) is based on several fundamental principles, including the principality of existence, gradation in existence, unity of existence, and substantial movement.
 This study seeks to match the aspects of Islamic Iranian architecture in the tomb of Sultan Shahabuddin with some principles of transcendental wisdom. The most effective approach to understanding the architecture and art of tiling and decorations from different periods is to comprehend each era’s key elements and prevailing principles.
 The words of sublime wisdom have the most accurate description of this art. Therefore, the question posed in this research is how to examine the principles of transcendental wisdom and the architectural concepts and decoration of the tile patterns of this building, either in calligraphy or in visual form. He made a connection between those principles and these concepts. Therefore, to answer this question, the present research aims to know the principles of Mulla Sadra’s transcendental wisdom and their relationship with the artistic and architectural aspects of Sultan Shahabuddin’s tomb. The ambiance of this structure is straightforward yet challenging to fully grasp. The building of this mausoleum looks like a simple building from the outside, but it is full of semantic complications from the inside. The most significant necessity of conducting this research is to pay attention to preserving the national capital. This building is now strangely empty of decorations and tiles. Some of its tiles, recovered from looters, were transferred to the Amol Art Museum, while profiteers looted many others over time.
 The method of the upcoming article is descriptive-comparative, and it seeks to achieve the goal of comparing some of the artistic features of the tomb of Sultan Shahabuddin Yehaji Dalai in Mazandaran with some of the principles of transcendental wisdom.
 The architect, tiler, and calligrapher of Sultan Shahabuddin’s mausoleum, with a symbolic and mysterious language, tries to induce the truth of existence by using the arrangement of light; principality of existence by creating spatial continuity in the building; gradation of existence with the hierarchies of spaces and plant motifs on the tiles, and even the verses and hadiths and mystical sayings on the six-layer tiles; the unity of existence with the pointed conical dome and the substantial movement with plant motifs. The results of this research, the materials of which were collected by field and library methods, show that the architecture and decorations of this building are in line with the principles of Sadra’s transcendental wisdom, especially the principality of existence, gradation of existence, and substantial movement.

کلیدواژه‌ها English

Transcendent Wisdom
Tomb of Sultan Shahabuddin
Principality of existence
Islamic architecture
اردلان، نادر و بختیار، لاله. (1380). حس وحدت (ح. شاهرخ، مترجم). تهران، ایران: خاک.
اژدر، علیرضا. (1391). بررسی انتقادی نظریه حرکت جوهری ملاصدرا. دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی حکمت صدرایی، 1(1)، 7-22.
اسفندیاری، سیمین. (1392). رویکردی تطبیقی به تکامل نفس صدرایی و تعالی وجودی یاسپرس در پرتو حرکت جوهری. نشریه پژوهش‌های فلسفی کلامی، (58)، 141-160.
اکبریان، رضا. (1386). جوهر از دیدگاه ملاصدرا. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان (مطالعات و پژوهش های دانشکده ادبیات و علوم انسانی)، 2(51)، 41-68.
انصاری، مجتبی. (1381). تزییــن در معمــاری و هنر ایران (دوره اسلامی با تاکید بر مسجد). ماهنامه علمی تخصصی معماری، 1(1)، 59-74.
بلخاری قهی، حسن. (1390). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. تهران، ایران: سوره مهر.
بلخاری قهی، حسن. (1394). نظریه‌های هنر و زیبایی در تمدن اسلامی. تهران، ایران: سوره مهر.
بورکهارت، تیتوس. (1376). روح هنر اسلامی (س. ح. نصر، مترجم). تهران، ایران: دفتر مطالعات دینی هنر، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
پورمند، حسنعلی و اسدی جعفری، ندا. (1395). بررسی تطبیقی ارزشهای پایدار هویت حکمت و هنر اسلامی در خلق آثار تعالی بخش معماری. حکمت معاصر، 7(2)، 119-151.
تقوایی، ویدا. (1386). نظام فضایی پنهان معماری ایرانی و ساختار آن. هنرهای زیبا، (30)، 43-52.
جوادی آملی، عبدالله. (1382). رحیق مختوم. قم، ایران: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1387). تحریر تمهید القواعد (3 جلد). قم، ایران: مرکز نشر اسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1371). عیون مسائل النفس. تهران، ایران: انتشارات امیرکبیر.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1388). شرح فارسی الاسفار الاربعه صدر المتالهین شیرازی. قم، ایران: موسسه بوستان کتاب.
حسینی‌طهرانی، سیدمحمدحسین. (1385). الله شناسی (جلد 1). مشهد، ایران: علامه طباطبایی.
حسین‌زاده، مرتضی و کاملیزاده، طاهره. (1397). سازگاری نظریه وحدت تشکیکی و وحدت شخصی وجود. نشریه حکمت صدرایی، (13)، 35-44.
خسروی، محمدباقر؛ بمانیان، محمدرضا و سیفیان، محمدکاظم. (1392). نقش هویت ساز قاعده لاضرر در شکل‌گیری الگوی معماری اسلامی. نقش‌جهان، 3(1)، 19-30.
دهخدا، علی اکبر. (1346). حکمت در لغتنامه دهخدا. بازیابی در 10 شهریور 1402 از https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/حکمت
ربیعی، هادی. (1388). جستارهایی در چیستی هنر اسلامی؛ مروری بر تاریخ معماری ایرانـی اسـلامی. تهران، ایران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن.
رهنورد، زهرا. (1394). حکمت هنر اسلامی. تهران، ایران: سمت.
زمرشیدی، حسین و صادقی حبیب‌آباد، علی. (1395). تزیین معماری در بارگاه و بقاع متبرکه امام‌زادگان مبتنی بر نقوش اسلامی. فصلنامه شهر ایرانی اسلامی، (24)، 5-20.
زمانی، محبوبه؛ اکبری، امیر و متولی‌حقیقی، منا. (1401). بررسی تطبیقی شکل‌گیری رواق الله‌وردیخان حرم مطهر رضوی بر مبنای وجودشناسی حکمت متعالیه ملاصدرا. پژوهش‌نامه خراسان بزرگ، (48)، 89-112.
ستوده، منوچهر. (1374). از آستارا تا استارباد. تهران، ایران: آگاه.
صائب تبریزی، میرزا محمدعلی. (1370). دیوان صائب (جلد 6). تهران، ایران: علمی و فرهنگی.
صحاف، سید محمد خسرو. (1391). تبیین ساحت معنوی در خانه ایرانی [رساله دکتری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات].
طباطبایی، سید محمدحسین. (1389). اصول فلسفه و روش رئالیسم (به همراه پاورقی مرتضی مطهری). تهران، ایران: صدرا.
طباطبایی، سید محمدحسین. (بی‌تا). بدایة الحکمة. قم، ایران: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
عابدینی‌کرد خیلی، فیض‌الله؛ جوارشکیان، عباس و حسینی‌شاهرودی، سید مرتضی. (1399). تمایز مبنایی حکمت صدرایی و حکمت سینوی در مسأله حرکت جوهری. حکمت صدرایی، (17)، 91-103.
عبودیت، عبدالرسول. (1390). درآمدی به نظام حکمت صدرایی (جلد 1). تهران، ایران: سمت.
عوض‌پور، بهروز؛ نامورمطلق، بهمن و محمدی خبازان، ساینا. (1393). تجلی حکمت صدرایی در معماری اسلامی. خردنامه صدرا، (77)، 95-104.
فضایلی، حبیب الله. (1390). اطلس خط: تحقیق در خطوط اسلامی. تهران، ایران: سروش.
خبرگزاری میراث آریا. (1388). کاشی‌های بقعه سلطان شهاب‌الدین آمل عاقبت به خیر شدند (کدخبر ۱۳۸۸۱۱۱۴۲۷). بازیابی در ۱۰ مهر ۱۴۰۲.
کربن، هانری. (1381). روح ایران (د. شایگان و م. بهفروزی، مترجمان). تهران، ایران: نشر پندنامک.
کلبادی‌نژاد، مریم و آیینه‌وند، صادق. (1394). احادیث، تجسم و معنابخشی آموزه‌های اخلاقی بر کاشی‌های کوکبی آرامگاه امامزاده علی بن جعفر(ع) قم. شیعه‌شناسی، 13(3)، 41-64.
مددپور، محمد. (1374). تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی. تهران، ایران: انتشارات امیرکبیر.
مرادی‌کهواده، خسرو؛ رسولی شربیانی، رضا؛ اخلاقی، مرضیه و عباسیان چالشتری، محمدعلی. (1397). از ارض تا عرش، گستره نظام تربیتی نفس انسان در دیدگاه ملاصدرا. اندیشه دینی، 18(4)، 137-156.
مطهری، مرتضی. (بی‌تا). شرح منظومه. تهران، ایران: صدرا.
معماریان، غلام‌حسین. (1387). سیری در مبانی نظری معماری. تهران، ایران: سروش دانش.
مکارخالص اهر، امین و ادیب‌زاده، حامد. (1396). حکمت معماری اسلامی (بررسی حکمت معماری اسلامی با محوریت مسجد). ارائه شده در کنفرانس سالانه پژوهش های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری.
ملاصدرا. (1378). المظاهر الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه (س. م. خامنه‌ای، مصحح). تهران، ایران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا. (1380). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه (جلد 2) (م. محمدی، مصحح). تهران، ایران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا. (1383). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه (جلد 1) (غ. اعوانی، مصحح). تهران، ایران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا. (1383). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه (جلد 3) (م. محمدی، مصحح). تهران، ایران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا. (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (9 جلد). بیروت، لبنان: دار احیاء التراث العربی.
مولوی، جلال الدین محمد. (1390). مثنوی معنوی. تهران، ایران: آدینه سبز.
مهدوی نژاد، محمدجواد. (1383). حکمت معماری اسلامی، جستجو در ژرف سـاخت‌هـای معنـوی معماری اسلامی ایران. هنرهای زیبا، (19)، 57-66.
نصر، سید حسین. (1370). سنت اسلامی در معماری ایرانـی در جـاودانگی و هنـر (س. م. آوینی، مترجم). تهران، ایران: برگ.
نصر، سید حسین. (1389). هنر و معنویت اسلامی (ر. قاسمیان، مترجم). تهران، ایران: موسسه انتشارات حکمت.
یزدان‌پناه، یدالله. (1399). مختصات حکمت متعالیه. قم، ایران: انتشارات آل محمد.
یکه‌زارع، صغری؛ کاملان، محمدصادق و پروانه، محمود. (1391). تأثیر نظریه حرکت جوهری بر نفس شناسی ملاصدرا. انسان‌پژوهی دینی، 9(27)، 125-147.
دوره 2، شماره 2
دی 1402
صفحه 89-102

  • تاریخ دریافت 25 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 16 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 17 آذر 1402