رهپویه حکمت هنر

رهپویه حکمت هنر

تبیین جایگاه تزیین در هنرهای صناعی از منظر حکمت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنرهای اسلامی، دانشگاه هنرهای اسلامی ایرانی استاد فرشچیان، تهران، ایران،
چکیده
هنرهای صناعی، مدخلی مأخوذ از خمیرۀ ازلی است، انسان خلیفةالله، با استعانت از حکمت الاولینِ اهداییِ خداوندِ رحمان، و با تکیه بر عقل، مخلوقِ نخستین، و شناخت کاستی‌های انسان و نیازهای زیستن در دنیای دنی و به‌کاربردن مواد و مصالح اولیه موجود در طبیعت، با هدف تسهیل زیست و، سفر و گذر از سرای فانی به سرای باقی، دست به ابداعِ بدایعِ صناعی زده است. انسان کامل، خلیفة‌الله، متصف به صفاتی از نوع صفات استخلاف کننده مقام خلافت، خداوند متعال است. حضرت بدیع السماوات و الارض در پی صفت جلالیِ خلقت، از مهم‌ترین مقامات تفویض شده به انسان کامل را، مقام ابداع و آفرینش قرار داده، مقامی که در صنع صنایع بدیع، تجلی تام یافته است. حال مصنوعات تولیدی انسان در عمل، اگرچه قدری، راه گشا و کارگشای مسائل و مشکلات اویند، ولیکن با جلال و جمال تجلی یافته در طبیعتِ مخلوق ِپیرامونِ محسوس و ملموسِ منتج از صفات جلالی و جمالیِ ایزد باری، فاصله بسیار دارند، ازاین‌رو انسان خلیفة‌الله، با محاکات از طبیعتِ مخلوق خداوندِ رحمان، در تلاش است تا صورتِ مصنوعات صناعی کمال نیافته خود را، به‌تبع صفت جمالی خداوند متعال، به زیور تزئینات طبیعیِ بدل از کمال و جمال طبیعت، مبدل گرداند، تا ضمن تجلی حسن و جمال الهی، اندکی از نقصان جاری در مصنوعات مخلوق خود، بکاهد، چراکه خلقِ زیبا، سنت جاریِ منتج از صفات جمالی خداوند رحمان است، قال احسن الاولیاء حسن ابن علی(ع) “إن الله جمیلٌ یُحِبُّ الجمال، و یُحِبُّ اَنْ یَری اَثَر النِعمة علی عَبْدِه” خداوند زیبا، زیبایی را دوست می‌دارد و دوست دارد اثر نعمت‌های خود را در مردم ببینید. این پژوهش از نوع مطالعات بنیادین با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی است که با استناد به منابع نوشتاری و تحلیل محتوای آیات، احادیث و آرای حِکمی حُکمای اسلامی ماهیت تزیین را در هنرها و مصنوعات صناعی، تدوین و تبیین می‌نماید. در پایان این‌گونه استنتاج می‌گردد که انسان خلیفه‌الله، به‌تبع مقام خلیفه‌اللهی تفویض شده از ذات باری‌تعالی، در مقام ابداع و آفرینش، مخلوق خود را به‌تبع خالق جمیل و زیباآفرین، زیبا می‌آفریند، تا ضمن محاکات و تخیل از طبیعتِ مخلوق خداوندی، در جهت خلق بدیع زیبا، نقصان‌های ماهوی آفریده‌های خود را که ناشی از نقص خالق، انسان، می‌باشد، به مخلوقات زیبای باری‌تعالی بپیونداند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explaining the Place of Decoration in Artificial Arts from the Perspective of Islamic Wisdom

نویسنده English

mehdi khankeh
Assistant Professor, Department of Islamic Art, Faculty of Islamic Arts, Farshchian University of Iranian Islamic Arts, Tehran, Iran.
چکیده English

Wisdom is the gateway to direct understanding of the created world of God. The wise man is the caliph of God on earth; he looks with the eye of the hereafter and hears with the ear of another because the truth of the created world of the Merciful Creator is in the eyes and ears of the head should not be exposed, but requires such a high container, such a worthy container. From the beginning, philosophers of the Islamic period have included the concept of resembling God to the extent of human capacity in the definition of wisdom. The Brothers of Safa (Akhawan al-Safa) also included the same definition in their treatises. In their definition of the extent of philosophy, they wrote that “it is resembling God to the extent of human capacity,” and the resembling refers to “sciences and crafts and the dissemination of goodness.”
From the point of view that the Almighty is “the knowledge of the scholars, the wisdom of the sages, the creation of crafts and the best of the people” and to the extent that each person’s rank in science, crafts, and wisdom increases, he gets closer to God. As far as philosophy is concerned, this definition is not descriptive, and theoretical wisdom is similar to God’s attributes, such as being All-Knowing and Wise. Practical wisdom, on the other hand, is similar to other attributes such as God’s goodness, justice, and benevolence. Wisdom, this knowledge given by Hazrat-e Doost, is the foundation on which Islamic knowledge is manifested; A complete knowledge that removes the veil from the whole world. “Islamic education is a collection of divine and human knowledge, whose roots are rooted in the source of Islamic revelation, and from which grace has been drawn, and over the centuries, it has benefited from various sources, from Greece, Alexandria, and Rome to Iran, India, and China. It has become a stout tree. By applying wisdom and relying on Islamic teachings manifested in verses and hadiths, the worlds of creation (both the great world and the small world and its adjuncts) are understood by the sage. Among the most important temporary additions of human beings are human actions, actions that the creation of the wise man tries to copy from the action of the Supreme Creator, the manifestation of this similarity is the position of “invention”; Because the supreme creator is the originator of the heavens and the earth, and he is the creator of the great world (nature and everything that can be perceived by man) and the small world (man).
By applying wisdom and relying on Islamic teachings manifested in verses and hadiths, the worlds of creation (both the great world and the small world and its adjuncts) are understood by the sage. One of the most significant temporary additions of human beings is their actions. These actions are often attempts to mimic the actions of the Almighty Creator, with the manifestation of this similarity being referred to as “invention”. The supreme creator is responsible for creating the heavens and the earth, as well as the vast world of nature and everything perceivable by man, including man himself. The position of innovation is a great container that is only worthy of a wise man, a perfect human being: a soul with the merit of being a container for attributes attributed to the divine essence. Yes, Maqam is the creation of the savior and supporter of man for the continuation and facilitation of life in the great world. From the very beginning of living on earth, the perfect human being, while knowing his needs, relying on the powers of reasoning and the clear flow of wisdom, and with the help of the basic materials and necessities available in nature, has invented industries and tools to solve his shortcomings.
From covering your body with plant fibers (in the initial moments of landing on the earth) to building houses at the bottom of rivers, making earthenware and metal objects, all of them were invented by the perfect human in the beginning, and their evolution throughout history until today has evolved. Based on archeological evidence, these inventions have been produced in the simplest possible way, using natural raw materials in a simple form that meets human needs. This initial simplicity, besides notable efficiency throughout history, has become more complex with the human environment becoming more complex (due to factors such as socialization and the creation of national and cultural geographical areas, etc. ). And the new tools are still the result of the same basic human needs. The Caliph of Allah, the human being, used the position of innovation inherited from the Supreme Being in inventing artificial inventions to meet the needs of life, through the first wisdom of donating to the Supreme Being and resulting from the glorified attributes of God, to divine saints and perfect human beings.
It led to the creation of tools, crafts, and industries that solved the problems faced by people. The process of innovation in the act of a perfect human being is hindered by the essential deficiencies of human beings and the inherent limitations of living on earth, including the passage of time. This process has a completely different order from the position of the perfection of creation, the position of the supreme essence, and the position of “Kon Fayakun”. It is manifested in his product and main product. From this entry, the creation of an imperfect creator is an imperfect product. The human intellect, as the first creation of excellence, recognizes perfection and beauty through deficiency in the order of analogy. In this analogy, the shortcomings of human creation are revealed. To eliminate these shortcomings, one can take advantage of the beauty attributes given by the Supreme Being. By observing the perfection and beauty of nature, one can adorn their imperfect creations with familiar arrays found in nature. This act requires courage and faith in God.

کلیدواژه‌ها English

Innovation
Artificial Arts
Glory and Beauty
Decoration
Islamic Wisdom
فهرست منابع
قرآن کریم، ترجمه الهی قمشهای و ترجمه فولادوند.
ابن حیان، جابر(2005)، مختار رسائل.تصیح: پل کراس، قاهره: مکتب الخانجی.
ابن سینا، حسین ابن عبدالله(1363)،  المبدا و المعاد. به کوشش: عبدالله نورانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن سینا، حسین ابن عبدالله(1992)،  الاشارات و التنبیهات. تصحیح و تنظیم: سلیمان دنیا، بیروت: نعمان.
ابن شعبه، حسن بن علی(1382)، تحف العقول. ترجمه: صادق حسن زاده، قم: نشر آل علی(ع).
ابن عربی، شیخ اکبر محیی الدین(1386)، فصوص الحکم. ترجمه: محمد علی موحد و صمد موحد، تهران: نشر کارنامه.
ابن عربی، شیخ اکبر محیی الدین(1388)، فتوحات مکیه. ترجمه: محمد خواجوی، تهران: نشر مولی.
ابن عربی، شیخ اکبر محیی الدین(بی تا)، الفتوحات المکیه. بیروت: دار الصاد.
ابن عربی، شیخ اکبر محیی الدین(بی تا)، مجموعه رسائل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن فارس، ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریا(1405)، معجم مقاییس اللغه، قم: مکتب الاعلام السلامی.
ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم(1414 ه. ق)، لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابنابیشیبه، عبدالله بن محمد(1429) المصنَّف فی الاحادیث و الا´ثار، مصحح سعید محمد لحّام، بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی(بی تا)، متشابهالقرآن و مختلفه، قم: بیدار.
ابنعربی، رحمة من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن(1409)، جمع و تألیف محمود محمودغراب، دمشق.
ابنکثیر، اسماعیل بن عمر(1419)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابوطالب مکی، محمد بن علی(1417)‌‌، قوت القلوب فی معاملة المحبوب و وصف طریق المرید الی مقام التوحید، مصحح محمد باسل عیون سود، بیروت: دار الکتب العلمیه.
آژ، سعید؛ خدارحمی، محمد فرید؛ فهیمی فر، علی اصغر(1397)، حکمت تزیین و هندسه نقوش در هنر اسلامی از منظر سنت گرایی، الهیات هنر، شماره 14، 99-118.
آلوسی، محمودبن عبداللّه( بی تا)، روحالمعانی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
آلوسی، محمودبن(1415)، روحالمعانیفی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت: دار الکتب العلمیه.
آملی، حیدربن علی(1380)، تفسیر المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب اللّه العزیز المحکم، قم: چاپ محسن موسوی تبریزی.
آملی، سید حیدر(1367)، المقدمات فی کتاب نص النصوص فی شرح فصوص الحکم. تهران: توس.
بلخاری قهی(1397)، وجه تنزیهی جلال و تشبیهی جمال، در: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، بازیابی 1 آبان 1403 از: https://cgie.org.ir/fa/article/219329/ وجه تنزیهی جلال و تشبیهی جمال
بلخاری قهی، حسن(1394)، قدر: نظریه هنر و زیبایی در تمدن اسلامی.تهران: سوره مهر.
بلخاری قهی، حسن(1400)، فیزیس یا فوزیس. غرب شناسی بنیادی، شماره 1: 59- 78.
تهناوی، محمد اعلی بن علی(1996)، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت: مکتب لبنان ناشرون.
ثعالبی، عبدالرحمانبن محمد (1418)، الجواهر الاحسان فی تفسیر القرآن(تفسیر الثعالبی)، بیروت: دار احیا التراث العربی.
جامی، عبدالرحمانبن احمد(1352)، اشعة اللمعات فی شرح اللمعات، در گنجینه عرفان، چاپ حامد ربانی، تهران: کتابخانه علمیه حامدی.
جوادی والا، محمود(1389)، خلافت الهی از دیدگاه ابن عربی. معارف عقلی، شماره 2: 37-68.
جیلانی، عبدالکریمبن ابراهیم(1418)‌‌، الانسان الکامل فی معرفة الاواخر و الاوائل، بیروت: دار الکتب العلمیه.
حسینی زبیدی واسطی، سید مرتضی(1414)تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دارالفکر.
حکیم ترمذی، محمد(1965)، ختم الاولیاء. به کوش: عثمان اسماعیل یحیی، بیروت.
خانکه، مهدی(1402)، تبیین مقام ابداع در صنع انسان کامل از منظر حکمت اسلامی، رهپویه حکمت هنر، شماره 1: 59-73.
خراسانی، شرف الدین(1399)، ابداع، در: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، بازیابی 6 فروردین 1402 از
https://www.cgie.org.ir/fa/article/ابداع
الراغب الاصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمدبن مفضل(1422 ه. ق)، المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
 روزبهان بقلی، روزبهان بن ابی نصر(1374)، شرح شطحیات، تصحیح: هانری کوربن، ترجمه: عیسی سپهبدی، تهران: طهوری.
ساربان نژاد، محسن؛ بلخاری قهی، حسن(1401)، میزان، نظریه هنر و زیبایی در عرفان ابن عربی. رهپویه حکمت هنر، شماره 1: 39- 48.
سبزواری، محقق(1383)، اسرار الحکم، قم: مطبوعات دینی.
سلمی، محمد بن حسن(1369)، مجموعه آثار ابو عبدالرحمن سلمی، گردآورنده نصر اله پور جوادی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سلمی، محمد بن حسین(1421)، حقائق التفسیر، بی جا.
سهروردی، شهاب الدین(1355)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تصحیح: هانری کربن، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
شریف دارابی شیرازی، عباس(1372)، تحفة المراد: شرح قصیده میرفندرسکی، تهران: چاپ محمدحسین اکبری ساوی، تهران.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم(1340)، رساله سه اصل. تصحیح: سید حسین نصر، تهران: دانشگاه تهران.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم(1378)، رساله فی الحدوث(حدوث العالم). تصحیح: سید حسین موسویان، تهران: ناشر بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدوق، محمد بن علی(1417)، الامالی، قم: مرکز الطباعة و النشر فی مؤسسة البعثة.
طباطبایی، محمد حسین(1378)، تفسیر المیزان. ترجمه: محمد باقر موسوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، جواد؛ حاج منوچهری، فرامرز؛ اشرف امامی، علی(1398)، حکمت، در: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، بازیابی 1 فروردین 1402 از
https://cgie.org.ir/fa/article/236588/حکمت
طبرسی، فضلبن حسن(1378)، تفسیر جوامعالجامع، ج4، تهران: چاپ ابوالقاسم گرجی.
طریحی، فخرالدینبن محمد (1414)، مجمع البحرین و مطلع النیرین، قم: بنیاد بعثت.
طوسی، محمد بن حسن(1414)، الامالی، قم: دارالثقافه.
طوسی، محمد بن حسن(بی تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیا التراث العربیه.
عین القضاه، عبداللّهبن محمد(1969)، نامههای عینالقضات همدانی، ج1، تهران: چاپ علینقی منزوی و عفیف عسیران.
غزالی، محمد بن محمد(بی تا)، المقصد الاسنی فی شرح اسماء الله الحسنی، قاهره: مکتب القرآن.
غزالی، محمد بن محمد(بی تا)، روضه الطالبین و عمده السالکین، بیروت.
فارابی، محمد بن محمد(1408)، المنطقیات للفارابی. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره).
فراهیدی، خلیل بن احمد(1410)، کتاب العین، چاپ دوم، قم: نشر هجرت.
فیروزآبادی، محمدبن یعقوب(1415)، القاموس المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیه.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی(1381)، الاصفی فی تفسیر القرآن، قم: لوح محفوظ.
قاسمی، محمد جمال الدین(1418)، محاسن التأویل، بیروت: دار الکتب العلمیه.
قرطبی، محمدبن احمد(1364)، الجامع لاحکام القرآن، تهران: ناصرخسرو.
قشیری، عبدالکریمبن هوازن(1974)، الرساله القشیریه، قاهره: چاپ عبدالحلیم محمود و محمودبن شریف.
قیصری، داوودبن محمود(1381)، رسائل قیصری، با حواشی محمدرضا قمشهای، تهران: چاپ جلالالدین آشتیانی.
کاشانی، فتحاللّهبن شکراللّه(1336)، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین (تفسیر کبیر ملافتحاللّه کاشانی )، تهران: چاپخانه محمد حسن علمی.
کاشی، عبدالرزاق( 1379)، مجموعه رسائل و مصنفات، تهران: چاپ مجید هادیزاده.
کربن، هانری(1390)، تخیل خلاق در عرفان ابن عربی، ترجمه: انشاله رحمتی، تهران: جامی.
کلینی، محمد بن یعقوب(1375)، اصول کافی. ترجمه: محمد باقر کمره ای، چاپ سوم، قم: نشر اسوه.
کندی، یعقوب ابن اسحاق(1978)،  رسائل الکندی الفلسفیة. به کوشش: محمد عبدالهادی ابوریده، قاهره: دارالفکر العربی.
متقی، علی بن حسام الدین(1419ه ق)، کنز العمال فی سنن القوال و الافعال. تصحیح: محمود عمر دمیاطی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
مجلسی، محمدباقر(1368)، بحارالانوار. تصحیح: عبدالزهرا علوی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محلی، محمدبن احمد، سیوطی، عبدالرحمانبن ابیبکر(بی تا)، تفسیرالقران العظیم [ معروف به تفسیر الجلالین]، استانبول: دارالدعوة.
مستملی، اسماعیلبن محمد(1366)، شرح التعرف لمذهب التصوف، چاپ محمد روشن، تهران: چاپ محمد روشن.
مصطفوی، حسن(1402)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
مقدسی، مطهر(1899) البدء و التاریخ. به کوشش: کلمان هوار، پاریس.
ناصرخسرو، ابو معین(1363)، جامع الحکمتین. به کوشش: هانری کربن و محمد معین، تهران: طهوری.
ناصرخسرو، ابو معین(1338)، خوان الاخوان. تصحیح: ع قویم، تهران: کتابخانه بارانی.
نجم رازی، عبداللّهبن محمد(1352)، مرصاد العباد، تهران: چاپ محمدامین ریاحی.
نصر، سید حسین(1399)، معارف اسلامی در جهان معاصر. تهران: سمت.
نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد(1407)، تجرید الاعتقاد. تصحیح: محمد جواد حسینی جلالی، تهران: مکتب العلام الاسلامی.
نوری، حسینبن محمدتقی(1408)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: موسسه آل البیت علیهم السلام لا حیا التراث.
هوشیار، مهران(1390)، زبان فراموش شده(مقدمهای بر مبانی هنرهای سنتی و تجسمی ایران). تهران: سمت.
URL1: https://rch.ac.ir/article/Details?id=9813 مدخل جلال و جمال (تاریخ بازبینی:21 مهرماه 1403

  • تاریخ دریافت 24 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 27 شهریور 1403