رهپویه حکمت هنر

رهپویه حکمت هنر

تجربه زیباشناختی حافظ به مثابه تجربه معنوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حکمت هنرهای دینی، دانشگاه ادیان مذاهب، قم، ایران.
2 استادیار گروه عرفان اسلامی، دانشکده عرفان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.
3 استادیارگروه هنرهای نمایشی، موسسه آموزش عالی هنرو اندیشه، قم، ایران.
چکیده
تجربه زیباشناختی و ماهیت و ابعاد آن از دغدغه‌های مهم اندیشمندان فلسفه هنر و زیبایی‌شناسی در گفتگوهای معاصر است که نقطه ثقل توجه در اغلب توغلات در این زمینه، به هنرمند و محمل ظهور تجربه زیباشناختی او یعنی اثر هنری اختصاص دارد. مسئله اصلی پژوهش حاضر، بررسی ماهیت تجربه خاص زیباشناختی ظهور یافته در آثار حافظ است. از آنجا که حافظ از صنادید اصیل و بی مثال عرصه هنر این سرزمین و در عین حال، به عقیده بسیاری، لسان‌الغیب و دارای دریافت‌های ربانی است، مختصات تجربه‌زیباشناختی وی با هدف تنویر نقش عرفان و معنویت در تعالی نگاه زیباشناختی هنرمندان، دارای اهمیت پژوهشی است. برهمین مبنا پرسش پژوهش حاضر این است که تجربه زیباشناختی حافظ با توجه به بستر عرفانی ادراک او دارای چه ابعادی بوده و چگونه قابل تبیین است؟ مسئله مذکور از طریق منابع کتابخانه‌ای و به شیوه‌ توصیفی تحلیلی و مبتنی بر آرای صاحب‌نظران عرصه زیباشناسی، ادبیات و عرفان مورد مداقه قرار گرفته و یافته‌ها حاکیست، نظر به سه مقوله موجود در فرایند تجربه زیباشناختی، یعنی گستردگی و عمق ادراکات، حضور عاشقانه در جهان و قرب به هستی و مراتب آن، و قرابت معنادار و عمیق این سه مفهوم با شرایط وحدت تبیین شده در عرفان اسلامی که در جان جهان جریان داشته و در ابیات حافظ و نوع نگاه زیباشناختی او نیز ساریست، می‌توان تجربه زیباشناختی شاعر را به یمن یگانگی تام با حقیقت واحد، صورتی از تجربه‌ای معنوی دانست. حافظ تمام امور جهان را به منزله پدیدارهای خوش منظری ادراک می‌کند که تنها در خدمت حکایت از رخ واحد حق بوده و سراسر از او می‌سرایند و از همین رهگذر سطح عالی وحدت عرفانی وی در تلاقی با تجربه زیباشناختی هنرمندانه، موجد صورتی صبیح از تجربه زیباشناختیِ معنوی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Hafez's Aesthetic Experience as a Spiritual Experience

نویسندگان English

Malihe Mahdavinejad 1
Amir Javanaraste 2
Hamid Talkhabi 3
1 PhD Candidate in Religious Arts Wisdom, University of Religions, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Mysticism, Faculty of Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Performing Arts, Institute of Higher Education in Art and Thought, Qom, Iran.
چکیده English

Aesthetic experience, along with its nature and dimensions, is one of the key concerns of scholars in the philosophy of art and aesthetics in contemporary discourse, where much attention is directed toward the artist and the artwork as the medium of the aesthetic experience. The primary focus of this research is to examine the nature of the unique aesthetic experience manifested in the works of Hafez. As one of the unparalleled and original figures in the artistic heritage of this land, Hafez is widely regarded not only as a master poet but also, according to many, as "Lesan al-Ghaib" (the Tongue of the Unseen) and a recipient of divine inspirations. Therefore, understanding the characteristics of his aesthetic experience, to illuminate the role of mysticism and spirituality in refining the aesthetic vision of artists, holds significant scholarly importance. Based on this, the central question of this research is: What dimensions characterize Hafez’s aesthetic experience within the context of his mystical perception, and how can it be interpreted? This question has been investigated through library-based resources using a descriptive-analytical method and the perspectives of experts in aesthetics, literature, and mysticism. The findings suggest that three key aspects underpin Hafez’s aesthetic experience: the breadth and depth of his perceptions, a loving presence in the world and closeness to existence and its hierarchies, and a profound connection with the concept of unity as explained in Islamic mysticism. These elements, deeply intertwined with the essence of existence and evident in Hafez’s poetry and aesthetic outlook, allow his aesthetic experience to be regarded as a spiritual one, achieved through his complete unity with the singular divine truth. Hafez perceives all phenomena in the world as beautifully arranged manifestations that serve solely to narrate the singular visage of divine truth. Through this lens, his profound mystical unity, intersecting with his artistic aesthetic experience, produces a luminous and spiritual form of aesthetic experience.

کلیدواژه‌ها English

Aesthetic Experience
Hafez
Mystical Unity
Work of Art
Islamic Mysticism
ابن عربی، محی الدین. (1386). فصوص الحکم (محمد خواجوی، مترجم). تهران: مولی.
اچ پارکر، دویت. (1395). مبانی زیبایی شناسی (رحیم کوشش، مترجم). تهران: سبزان.
اسپیلبرگ، هربرت. (1391). جنبش پدیدارشناسی درآمدی تاریخی (مسعود علیا، مترجم). تهران: مینوی خرد.
آشوری، داریوش. (1379). عرفان و رندی در شعر حافظ. تهران: مرکز.
افراسیاب‌پور، علی. (1380). زیباپرستی در عرفان اسلامی. تهران: طهوری.
بریسگات، دومینیک مک آیورلوپس. (1391). دانشنامه زیبایی‌شناسی (منوچهر صانعی دره بیدی و دیگران، مترجمان). تهران: فرهنگستان هنر.
بیردزلی، مونرو و هاسپرس، جان. (1376). تاریخ و مسائل زیباشناسی (محمدسعید حنایی کاشانی، مترجم). تهران: هرمس.
تاتارکویچ، ولادیسلاو. (1392). تاریخ زیباشناسی (سیدجواد فندرسکی، مترجم، جلد 1). تهران: علم.
تاونزند، دبنی. (1393). فرهنگ‌نامه تاریخی زیبایی‌شناسی (فریبرز مجیدی، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر.
تولستوی، لئون. (1372). هنر چیست (کاوه دهگان، مترجم). تهران: امیرکبیر.
جامی، عبدالرحمن. (1370). نفحات الانس من حضرات القُدس. تهران: حوا.
جامی، عبدالرحمن. (1371). بهارستان (اسماعیل حاکمی، مصحح). تهران: اطلاعات.
جامی، عبدالرحمن. (1382). نقدالنصوص فی شرح نقش‌الفصوص (نجیب مایل هروی، مترجم). تهران: مولی.
حافظ شیرازی، شمس الدین محمد. (1377). دیوان اشعار (قزوینی و غنی، مصححان). تهران: پیام محراب.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1393). ممدالهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حمیدیان، سعید. (1389). شرح شوق (جلد 1-5). تهران: قطره.
ختمی لاهوری، عبدالرحمن بن سلیمان. (1391). شرح عرفانی غزل‌های حافظ (بهاء‌الدین خرمشاهی، ویراستار). تهران: قطره.
خرمشاهی، بهاءالدین. (1384). ذهن و زبان حافظ. تهران: ناهید.
درانتی، ژان فیلیپ. (1393). زیبایی‌شناسی اگزیستانسیالیستی (هدا ندایی‌فر، مترجم). تهران: ققنوس.
دوفرن، مایکل. (1397). در حضور امر حسی (فاطمه بنویدی و مهسا نایب زاده، مترجمان). تهران: تمدن علمی.
دیلتای، ویلهلم. (1394). شعر و تجربه (منوچهر صانعی دره‌بیدی، مترجم). تهران: ققنوس.
دیویی، جان. (1391). هنر به منزله تجربه (مسعود علیا، مترجم). تهران: ققنوس.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1354). از کوچه رندان (چاپ دوم). تهران: نشرفرانکلین.
سبزکار، اسما. (1396). مرلوپونتی و روش تحلیل آثار نقاشی. تهران: هرمس.
سجادی، ضیاء‌الدین. (1380). مقدمه‌ای بر عرفان و تصوف. تهران: سمت.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1370). صورخیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
عراقی، فخرالدین. (1363). لمعات (محمد خواجوی، مصحح، چاپ اول). تهران: مولی.
غنی، قاسم. (1386). بحث در آثار و افکار و احوال حافظ. تهران: هرمس.
فلوطین. (1366). تاسوعات (محمدحسین لطفی، مترجم، جلد 1). تهران: خوارزمی.
کانت، ایمانوئل. (1377). نقد قوه حکم (عبدالکریم رشیدیان، مترجم). تهران: نی.
ماتسن تامسن، جیمز. (1392). نظریه‌های هنری قرن بیستم (داود طبایی، مترجم). تهران: افکار.
مارتین، اف دیوید. (1388). هنر و تجربه دینی، زبان امر قدسی (مجید داوودی، مترجم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی(سوره مهر).
مرتضوی، منوچهر. (1383). مکتب حافظ، مقدمه بر حافظ‌شناسی. تبریز: ستوده.
مسکوب، شاهرخ. (1371). در کوی دوست. تهران: خوارزمی.
هاسپرس، جان. (1393). زیبایی‌شناسی (مازیار اسلامی و دیگران، مترجمان). قم: مدرسه اسلامی هنر.
یزدان‌پناه، سید یدالله. (1388). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: موسسه امام خمینی.
 
 
Geiger, M. (1986). The significance of art: A phenomenological approach to aesthetics (K. Berger, Ed. & Trans.). Washington D.C: University Press of America.
Markovi´c, S. (2012). Components of aesthetic experience: Aesthetic fascination, aesthetic appraisal, and aesthetic emotion. Laboratory of Experimental Psychology and Department of Psychology, University of Belgrade, Serbia.
Akkach, S. (2022). Naẓar: Vision, belief, and perception in Islamic cultures. Brill.

  • تاریخ دریافت 02 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 28 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 01 بهمن 1403