رهپویه حکمت هنر

رهپویه حکمت هنر

بیستون یا طاق‌بستان؟ سرچشمه‌های بازنمایی صخره‌نگارۀ فرهاد در سنت خمسه‌نگاری با نگاه به گزارش‌های سده‌های آغازین اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
در بسیاری از نگاره‌های خسرو و شیرین خمسۀ نظامی که فرازهایی از حضور فرهاد در کوهستان را نمایش می‌دهند، نقش صخره‌نگارۀ فرهاد بر کوه بیستون نیز به تصویر درآمده است. نظامی این صخره‌نگاره را «صورت شیرین» و «شکل شاه و شبدیز» معرفی می‌کند که به دستور خسروپرویز، با تیشۀ استادانۀ فرهاد بر بیستون کنده می‌شود. نگارگران بر پایۀ این یادآوری، بیش از دو سده سنتی را در ساخت‌وپرداخت خمسه‌های مصور تکرار کرده‌اند که در چشم بینندۀ امروز، پرسش‌برانگیز است: باآنکه خسرو، فرهاد را راهی بیستون می‌کند، نگارگران نقوش ایوان بزرگ طاق‌بستان را بر کوه می‌نگارند. پژوهش حاضر، نگاهی تاریخی دارد و به شیوۀ توصیفی ‌ـ تحلیلی، بر بنیان 20 نگاره از 47 نسخۀ مصور (خمسه نظامی) در پی دریافت چرایی جانشینی نقش‌ها در نگاره‌هاست. از بازخوانی ریزبینانۀ گزارش‌های دورۀ اسلامی چنین برمی‌آید که جابه‌جایی تصویری نقش‌ها در نگاره‌های ایرانی، نه از سر اشتباه و درآمیزی دو مکان تاریخی، بلکه پیامدِ گزینش آگاهانۀ نگارگران بوده است. در گذشته، ناآشنایی با هویت و مفهوم نقش‌برجسته‌های بیستون، به‌ویژه نقش داریوش، در کنارِ ظرفیت‌های نقوش ایوان بزرگ در هماهنگی با حافظۀ تاریخی ـ روایی آن روزگار، این جانشینی را برای نگارنده و نگرنده پذیرفتنی می‌ساخت.از مهم‌ترین ظرفیت‌های نقوش ایوان بزرگ می‌توان به نمایش چهرۀ زنانه، نقش اسب، شکوه شهریاری، و همبستگی آن با فرازهای زندگی خسروپرویز اشاره کرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Bīstūn or Taq-i Bostān? The Roots of Farhād ‘s Bas-Relief Representation in Illustrated Ḵamsas (Quintet) with a Focus on Early Islamic Writings

نویسنده English

Maryam Keshmiri
Assistant Professor, Department of Painting, Faculty of Art, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

The story of Ḵosrow and Shīrīn is a romantic tale composed by Neẓāmī Ganjavī in the 12th century, though its roots go back centuries earlier. In this story, Shīrīn is an Armenian princess renowned for her extraordinary beauty. Ḵosrow is none other than Ḵosrow II Parvēz (r. 591-628), the powerful Sassanian king, who falls in love with Shīrīn and desires to marry her. Neẓāmī introduces a fictional character whose historical identity is unknown: Farhād, a master craftsman skilled in rock carving and mountain reliefs. In Neẓāmī’s tale, Farhād falls in love with Shīrīn. Enraged by this rival, Ḵosrow sends Farhād to the mountains under the pretext of carving Mount Bīstūn. Bīstūn is a mountain near modern-day Kermānšāh, Iran, renowned for its exquisite historical bas-reliefs, including Darius the Great’s inscription and the statue of Hercules from the Seleucid era. Neẓāmī references this mountain in his story, portraying Farhād as the creator of these reliefs.
The illustration of the Ḵhosrow and Shīrīn story in the Ḵamsa(Quintet) manuscripts was particularly popular between the late 14th and late 16th centuries. Workshops in important cities such as Tabriz, Shiraz, and Herat produced these manuscripts under the patronage of Iranian kings and princes. Among the scenes illustrated in these manuscripts, the depictions of Farhād’s encounters with Shīrīn were particularly prominent and frequently illustrated. Notable examples include the scene where Shīrīn visits Farhād or the moment when Farhād carries Shīrīn and her horse on his shoulders to the palace. In many of these illustrated Ḵamsas(Quintet), when artists painted these scenes, they also included Farhād’s bas-relief on the mountain. Neẓāmī describes this bas-relief as “the portrait of Shīrīn” and “the figure of the king and Shabdiz” on Mount Bīstūn in Kermānšāh. Shabdiz was the name of Ḵosrow Parvēz’s famous horse, whose remarkable qualities have been praised in many ancient texts. It’s written that Ḵhosrow loved this horse so dearly that upon its death, he commanded its image be carved into the mountain.
However, a curious detail arises: the artists who illustrated these scenes over several centuries, whenever they wished to depict the bas-relief of Mount Bīstūn, instead painted a different relief— one, now known as Taq-i Bostān. The bas-relief at Taq-i Bostān, located in a large rock-cut arch, is several kilometers from Bīstūn. This research addresses the question: Why did this substitution occur in Persian painting: Why did the artists depict Taq-i Bostān instead of Bīstūn? Did they not recognize the difference between the two sites, or did they lack an accurate understanding of the reliefs?
In search of answers, ancient reports about these two locations were first examined to understand the historical perception of these sites. The study reveals that none of the earlier reports from the 8th to 15th centuries confused the artworks of Bīstūn and Taq-i Bostān. These reports were likely the source of knowledge for later artists. Therefore, if no confusion existed in earlier observations and accounts, why did Persian painters choose to depict the reliefs of the grand arch at Taq-i Bostān instead of those at Bīstūn?
For this research, 20 paintings from 47 illustrated Ḵamsa(Quintet) manuscripts were examined and analyzed. The findings indicate that the visual substitution of these reliefs in Persian paintings was a deliberate artistic choice, not a result of confusion between the two historical sites. The ancient people’s unfamiliarity with the meaning and historical identity of Bīstūn’s bas-reliefs, particularly the figures represented, led them to choose the imagery of Taq-i Bostān. The motifs of Taq-i Bostān were more understandable and relatable when viewed in the context of Ḵhosrow’s life. It seems that the reliefs of Taq-i Bostān had significant narrative potential for the people of that time, allowing them to associate these images with familiar oral stories. Some of the core elements of this narrative potential include the depiction of a female figure, the horse motif, the grandeur of Sassanian kingship, and their connection to Ḵhosrow’s life. These features were precisely the elements needed for illustrating Neẓāmī’s story of Ḵosrow and Shīrīn: the depiction of a woman (Shīrīn), the image of a horse (Shabdiz), a wealthy and powerful king (the Sasanian king Ḵosrow II Parvēz), who can remove his rival, and, most importantly, bas-reliefs carved into a mountain, representing Farhād’s craftsmanship.

کلیدواژه‌ها English

Neẓāmī Ganjavī؛ Ḵamsa (Quintet)؛ Ḵhosrow and Shīrīn؛ Farhād؛ Bas-reliefs of Kermān&scaron
āh؛ Bīstūn؛ Taq-i Bostān
آذرتاش، آذرنوش. (1394). فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی. تهران: نشر نی.
آذرنگ، عبدالحسین. (1379). بیستون. در غلامعلی حدادعادل (سرپرست)، دانشنامۀ جهان اسلام (ج. 5). تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازیابی شده در https://rch.ac.ir/article/Details/13030 (شهریور 1403).
ابن‌حوقل. (1366). سفرنامه ابن‌حوقل، ایران در صوره الارض (جعفر شعار، مترجم). تهران: امیرکبیر.
ابن‌خردادبه. (1371). مسالک و ممالک (سعید خاکرند، مترجم). تهران: حنفا.
ابن‌رسته. (1365). الاعلاق النفیسه (حسین قره‌چانلو، مترجم). تهران: امیرکبیر.
ابن‌فقیه. (1349). ترجمۀ مختصر البلدان (ج. 1، محمدرضا حکیمی، مترجم). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابوالفداء. (1349). تقویم‌البلدان (عبدالمحمد آیتی، مترجم). تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ.
ابوالقاسمی، مریم، و آرزومند، مصطفی. (1389). بررسی شخصیت فرهاد از واقعیت تا افسانه. تاریخ ادبیات، (66)، 5–22.
احمدی، محسن. (1378). طاق‌بستان. در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (ج. 5). تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازیابی شده در https://www.cgie.org.ir/fa/article/258004/ (4 مرداد 1403).
اصطخری. (1340). مسالک و ممالک (ترجمه فارسی قرن 5-6 قمری، ایرج افشار، مصحح). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1367). مرآةالبلدان (ج. 1، عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث، مصححان). تهران: دانشگاه تهران.
افشارسیستانی، ایرج. (1381). کرمانشاهان و تمدن دیرینه آن (ج. 1). تهران: نگارستان کتاب.
اولیویه، گیوم آنتوان. (1371). سفرنامۀ اولیویه (محمدطاهر قاجار و غلامرضا ورهرام، مترجمان). تهران: اطلاعات.
بلاذری، احمدبن‌یحیی. (1346). فتوح‌البلدان، بخش ایران (آذرتاش آذرنوش، مترجم). تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ.
بلعمی. (1353). تاریخ بلعمی (ج. 2، محمدتقی بهار، مصحح). تهران: کتابفروشی زوار.
بی‌نام. (1318). مجمل‌التواریخ و القصص (محمدتقی بهار، مصحح). تهران: چاپخانۀ خاور.
بی‌نام. (1372). حدودالعالم من‌المشرق الی‌المغرب (با مقدمۀ بارتولد، تعلیقات مینورسکی، میرحسین شاه، مترجم، و مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، مصححان). تهران: دانشگاه الزهرا.
پرادا، ایدت. (1386). هنر ایران باستان (یوسف مجیدزاده، مترجم). تهران: دانشگاه تهران.
جلیلی، محمدحسین. (بی‌تا). کرمانشاهان باستان. بی‌جا: به‌سفارش وزارت فرهنگ و هنر.
جلیلیان، شهرام. (1388). قدیمی‌ترین توصیفات سنگ‌نگارۀ بیستون در متون جغرافیائی و سفرنامه‌های دورۀ اسلامی. پژوهش‌های تاریخی، (5)، 63–78.
جیهانی. (1368). اشکال‌العالم (ترجمه عبدالسلام کاتب، قرن 7 قمری، با تعلیقات فیروز منصوری). مشهد: به‌نشر.
داندامایف، م. آ. (1373). ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی (روحی ارباب، مترجم). تهران: علمی و فرهنگی.
دینوری. (1364). اخبارالطوال (محمود مهدوی‌دامغانی، مترجم). تهران: نشرنی.
زرشناس، زهره. (1385). زبان و ادبیات ایران باستان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
سلطان‌زاده، شهناز. (1386). بیستون. در اسماعیل سعادت (سرپرست)، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی (ج. 2). تهران: فرهنگستان زبان.
شاردن، ژان. (1372). سفرنامه شاردن (ج. 4، اقبال یغمایی، مترجم). تهران: توس.
شیروانی، زین‌العابدین‌بن‌اسکندر. (بی‌تا). بستان‌السیاحة. تهران: کتابخانۀ سنایی.
طبری، محمدبن‌جریر. (1362). تاریخ طبری (ج. 2، ابوالقاسم پاینده، مترجم). تهران: اساطیر.
فلاندن، اوژن. (1356). سفرنامه فلاندن به ایران (حسین نورصادقی، مترجم). تهران: اشراقی.
فیروزی، سورنا، مهرآفرین، رضا، و موسوی‌حاجی، سیدرسول. (1401). در پی نقش گم‌شدۀ بیستون؛ بررسی محوطه و صفحه ناتمام فرهادتراش از منظر باستان‌شناسی اساطیر و محتوای منابع مکتوب. پژوهشنامۀ تمدن ایرانی، (7)، 90–116.
قریب، بدرالزمان. (1386). خط میخی فارسی باستان. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
قزوینی، زکریابن محمد. (1373). آثارالبلاد و اخبارالعباد (جهانگیر میرزاقاجار، مترجم و مصحح). تهران: امیرکبیر.
کالج، مالکوم. (1402). شمایل‌نگاری مذهبی ایران در دورۀ اشکانی (علی بهادری، مترجم). تهران: سمت.
کشمیری، مریم. (1402). جایگاه خمسه‌نگاری در فرآیند سه‌گانۀ الگوسازی نقاشی ایرانی برپایۀ مفهوم ادراک بالمعرفه. رهپویۀ حکمت هنر، 2(1)، 75–86.
گرابر، اولگ. (1390). مروری بر نگارگری ایرانی (مهرداد وحدتی دانشمند، مترجم). تهران: فرهنگستان هنر.
گلزاری، مسعود. (1357). کرمانشاهان ـ کردستان (ج. 1). تهران: انجمن آثار ملی.
گیرشمن، رمان. (1370). هنر ایران در دوران اشکانی و ساسانی (بهرام فره‌وشی، مترجم). تهران: علمی و فرهنگی.
گیرشمن، رمان. (1371). هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی (عیسی بهنام، مترجم). تهران: علمی و فرهنگی.
مدبری، محمود. (1370). شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان در قرن‌های 3 تا 5 هجری. تهران: پانوس.
مصاحب، غلامحسین. (1381). دایرةالمعارف فارسی (ج. 2). تهران: امیرکبیر، کتاب‌های جیبی.
مستوفی، حمدالله. (1362). نزهت‌القلوب (گای لیسترانج، مصحح). تهران: دنیای کتاب.
مقدسی. (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم (ج. 2، علینقی منزوی، مترجم). تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
ناصرالدین‌شاه. (1372). شهریار جاده‌ها (محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی، مصححان). تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
نصر، سیدحسین، مستوفی، احمد، و زریاب، عباس. (1350). اطلس تاریخی ایران. تهران: مؤسسۀ جغرافیا دانشگاه تهران.
نظامی. (1378). خسرو و شیرین (وحید دستگردی، مصحح، و سعید حمیدیان، کوششگر). تهران: قطره.
وحیددستگردی، حسن. (1378). گنجینه (حکیم نظامی گنجه‌ای) (سعید حمیدیان، کوششگر). تهران: قطره.
همدانی، علی‌کرم، و موسوی، علی. (1383). بیستون. در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی (ج. 13). تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی. بازیابی شده در https://www.cgie.org.ir/fa/article/229279/بیستون?entryviewid=259526 (4 مرداد 1403).
یاحقی، محمدجعفر. (1391). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
یاقوت حموی. (1380). معجم‌البلدان (ج. 1، علی‌نقی منزوی، مترجم). تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی.
 
منابع عربی
ابن‌حوقل. (1939). صورةالارض (القسم الثانی). لیدن: بریل.
ابن‌رسته، احمدبن عمر. (1892). الاعلاق النفیسه (المجلد السابع). لیدن: بریل.
ابن‌فقیه. (1996). البلدان (یوسف الهادی، محقق). بیروت: عالم‌الکتب.
ابوالفداء. (1427). تقویم‌البلدان. قاهره: مکتبة الثقافة الدّینیة.
مقدسی. (1906). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. لیدن: بریل.
یاقوت حموی. (1323ق). معجم‌البلدان (المجلد الثانی). قاهره: مطبعة السعادة.
یاقوت حموی. (1324ق). معجم البلدان (المجلد الخامس). قاهره: مطبعة السعادة.
 
 
Flandin, E. (1851-1854). Voyage en Perse (Vols. I-IV). Paris: Gide et Baudry.
Luschey, H. (2013). Bisotun ii. Archeology. In Encyclopaedia Iranica (Vol. IV, pp. 291-299). بازیابی شده در https://www.iranicaonline.org/articles/bisotun-ii prettyPhoto (25 سپتامبر 2024).

  • تاریخ دریافت 04 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 13 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 20 شهریور 1403